De eerste zelfmoordterrorist was een Hollander! 3-4-02
Na de elfde september en het recente Palestijnse zelfmoordterrorisme lijkt het wel of er iets heel nieuws is uitgevonden. Dat mensen hun eigen leven (en dat van soms vele anderen) opofferen om een bepaald doel te bereiken, is echter helemaal niet zo nieuw. Vanavond wilde ik daarom aandacht besteden aan 'onze eigen' Jan Carel Josephus van Speijk (ook wel gespeld 'Speyk'; 1802-1831).
Iedereen kent van hem de (misschien verzonnen) uitspraak: 'Dan maar liever de lucht in!' maar hij ging in elk geval daadwerkelijk het zwerk in.
Van Speijk werd geboren als zoon van een moeder en een vader die stokvisverkoper was. Nadat zijn beide ouders overleden waren, werd hij in het Amsterdamse Burgerweeshuis geplaatst. In 1820 werd hij marinier, maar het was niet gemakkelijk geweest om dit baantje te krijgen, want voordien was hij enkele malen afgewezen vanwege zijn geringe lengte. Hij diende onder andere in Indië, maar tijdens de Belgische Opstand zien we hem actief in rond Antwerpen.
Zoals bekend hadden de Belgen in 1830 geen zin meer in de Verenigde Nederlanden en scheidde het zuidelijke deel van de Nederlanden zich af. Dat werd soeverein en kreeg de naam 'België'. De oorlog tegen de Belgen zou in verschillende fasen verlopen. Zo trokken veel Nederlanders naar het zuiden tijdens de zogeheten 'Tiendaagse veldtocht' (2.12 augustus 1831), bleven de Noord -Nederlanders de Antwerpse haven nog heel lang blokkeren en beschieten, maar in 1839 was het voorgoed over: de Noord-Nederlanders erkenden plechtig het onafhankelijke België.
Het was 5 februari 1831. Van Speijk, die aan een ernstig minderwaardigheidscomplex geleden moet hebben, wilde een daad stellen. En wel een krankzinnige daad. Tijdens een wapenstilstand dreef Van Speijks schip bij Antwerpen bij toeval op een Schelde-oever. Belgen bestormden het schip om de Noord-Nederlandse vlag te stelen en dat kon Van Speijk niet verdragen. Hij stak zijn sigaar in zijn hut in een kruitvat en het schip ontplofte. Van Speijk deed dit welbewust. En daarmee kwamen zijn hele bemanning en nog talloze Belgen om; hoeveel is nooit precies bekend geworden.
| Van Speijks daad was de actie van een krankzinnig geworden supernationalist, maar zo zag men dat in 1831 zeker niet. Hij kreeg - als een van de eersten in de geschiedenis - postuum de Militaire Willemsorde, dichters begonnen ellenlange versen te tokkelen en Noord-Nederland had maar één verlangen: het lijk van deze zelfmoordheld te bemachtigen. Vijf dagen na de ontploffing werd een deel van zijn stoffelijk overschot gevonden, maar pas in 1831 kwamen de resten naar het noorden. Hij - of wat daar van over was - werd gebalsemd en voorlopig begraven in de Amsterdamse Oosterkerk. Een jaar later was een groots grafmonument voor hem voltooid en werd hij tijdens een nationale, gigantische plechtigheid ter aarde besteld in de Nieuwe Kerk, ook te Amsterdam. Daar ligt hij nog steeds, inclusief een geheim houten kistje met documenten. |  |
Vanavond liet ik wat boeken uit mijn eigen collectie en enkele kopjes en schoteltjes - uit mijn speciale verzameling Van Speijk-porselein - zien (vanaf 1815
werden er ongelooflijk veel Van Speijk-souvenirs en Van Speijk-serviezen op de markt gebracht).
Over de Belgische opstand bestaat veel literatuur, maar de meeste boeken zijn niet verkrijgbaar. Het beste, moderne standaardwerk is dat van een Belgische prelaat, maar het is moeilijk in de boekhandel te bemachtigen: A. Smits O.S.B. 1830 De scheuring der Nederlanden (vier delen, het eerste deel verscheen in 1983). Een prachtig boekje over de Van Speijk-rage en -verering is dat van Sandra de Vries De lucht in gevlogen, de hemel in geprezen. Eerbewijzen voor Van Speyk (1988, uitverkocht).
© Boudewijn Büch
