Eerst wel, toen niet, nu weer wel?

Op basis van een staatsgeheim verslag van de ministerraad en andere documenten heeft RTL Nieuws een reconstructie gemaakt van de rammelende besluitvorming rondom de Westerschelde en de Hedwigepolder.

Reconstructie

• Een diepere Westerschelde; dat wil België al jaren. Dan kunnen grote containerschepen altijd de haven van Antwerpen bereiken – nu zijn grotere schepen afhankelijk van de getijden: alleen bij vloed is er een ongehinderde doorgang. De Antwerpse haven loopt – naar eigen zeggen – 70 miljoen euro per jaar mis, omdat grotere schepen de haven links laten liggen.

• In 2005 hebben Nederland en België na jarenlang onderhandelen de Scheldeverdragen ondertekend. De belangrijkste afspraak: de Westerschelde wordt uitgediept. Om te voorkomen dat bij het baggeren veel natuur verloren gaat, laat Nederland de Hedwigepolder onder water lopen.

• De Vlaamse regering is ronduit tevreden over de beslissing om de polder onder water te zetten. Op die manier kan de verdieping van de Westerschelde eindelijk doorgang vinden. Als het Nederlandse ministerie van Landbouw later besluit om de eerste stappen in de richting van ontpoldering te zetten, bezorgt de Vlaamse regering een bloemstuk van 1,5 (!) meter bij zijn Nederlandse collega's. Ambtenaren bij het ministerie zijn onder de indruk van het bloemstuk en het is duidelijk dat de Belgen blij zijn met het besluit.

• Maar de Belgische vreugde duurt niet lang. Langzaam keert een meerderheid in de Tweede Kamer zich tegen ontpoldering, met steun van de Zeeuwse bevolking. De Zeeuw Ad Koppejan wordt voor het CDA in 2006 in de Tweede Kamer gekozen. Samen met het comité 'Red onze polders', het Waterschap Zeeuws-Vlaanderen, de Stichting Levende Delta en tientallen lokale bewoners uit de omgeving van de Hedwigepolder wordt fel geprotesteerd tegen ontpoldering.

• Belangrijkste argumenten van de lobby: het is zonde om goede landbouwgrond onder water te zetten en "een Zeeuw zet geen grond onder water." De tegenstanders spreken over "het doorprikken van dijken" en verwijzen meerdere malen naar de watersnoodramp in 1953. Voorstanders van ontpoldering zeggen dat de dijken verplaatst worden en de polder een drassig natuurgebied wordt.

• Een meerderheid in de Tweede Kamer luistert naar de druk uit Zeeland. VVD'er Ed Nijpels krijgt de opdracht om allerlei mogelijkheden voor natuurherstel in de Westerschelde te onderzoeken. Eind 2008 komt een lijvig rapport, met als belangrijkste conclusie: ontpoldering is de beste oplossing, voor zowel de natuur als voor de portemonnee van de overheid.

• Niks lijkt ontpoldering meer in de weg te staan. "Iedereen in Den Haag was ervan overtuigd, die polder zou onder water gaan," laat een ambtenaar van een betrokken ministerie weten. Bij de drie meest betrokken ministeries – Verkeer & Waterstaat, Landbouw en VROM – zijn ambtenaren dan ook stomverbaasd als het kabinet op 17 april 2009 een wel heel bijzondere beslissing bekend maakt.

• De donderdagavond ervoor is er topoverleg op het ministerie van Algemene Zaken, het ministerie van Balkenende. Aanwezig: de Vlaamse premier Kris Peeters, minister Gerda Verburg van Landbouw en premier Balkenende. De boodschap is duidelijk: het kabinet besluit op 17 april om toch niét te ontpolderen en komt met een alternatief plan om de polder te redden.

• Uit ambtelijke notities die het Ministerie van LNV vrijgeeft op een WOB-verzoek van RTL Nieuws, blijkt niet alleen dat de ambtenaren alle voorbereidingen voor het ontpolderen al getroffen hadden: men was al voorzichtig begonnen. Die werkzaamheden worden per direct stilgelegd, blijkt uit deze email.

"Ik verzoek u betreffende onderzoeken/opdrachten (flora&fauna-inventarisatie en opstelling rijksinpassingsplan) per direct op te schorten in afwachting van verdere ontwikkelingen. Uiteraard betekent het kabinetsbesluit dat de opdrachtnemers per direct geen enkele activiteit in het veld mogen verrichten" (email 20 april, directeur LNV Regionale Zaken ).

• Er zullen nu slikken en schorren worden aangelegd, waardoor aan de randen van de Westerschelde buitendijkse natuurgebiedjes moeten ontstaan. Het plan is maar liefst 200 miljoen euro duurder, maar doet volgens minister Verburg "recht aan de gevoelens in de Tweede Kamer en Zeeland." Als het alternatieve plan niet blijkt te werken of wordt tegengehouden door Brussel, dan gaat de polder alsnog onder water, aldus het kabinet.

• Natuurbeschermers en milieuorganisaties zijn woest. Bijvoorbeeld de Vogelbescherming. Die organisatie had ingestemd met ontpoldering na slepende onderhandelingen; net als de Zeeuwse Milieufederatie. "Alle natuurorganisaties waren na jaren praten overtuigd, toen opeens het kabinet plotseling met een ander plan kwam", zegt een medewerker van de Zeeuwse Milieufederatie.

• De milieulobby begint een procedure bij de Raad van State met als inzet: zorgt het alternatieve plan van het kabinet wel voor voldoende natuurherstel? Nee, zegt de Raad van State en laat onmiddellijk alle voorbereidende werkzaamheden stilleggen.

• Het gejuich bij de milieuorganisaties staat in schril contrast met de woede bij onze zuiderburen. Achter de schermen wordt Nederland al maanden aangespoord om de Scheldeverdragen tot "op de letter nauwkeurig" uit te voeren. Als de werkzaamheden worden stilgelegd, dan zijn de Belgen – voornamelijk de Vlamingen – behoorlijk op hun tenen getrapt. De Vlaamse premier Kris Peeters ontbiedt de Nederlandse ambassadeur in België, Vlaamse parlementariërs roepen op tot een 'mosselboycot' en de Antwerpse haven dreigt met schadeclaims.

• In de Scheldeverdragen is namelijk afgesproken dat de werkzaamheden voor het uitdiepen beginnen op 1 januari 2010. Nu Nederland de afspraken niet nakomt, is een diplomatieke rel een feit. In de zomer komt de Belgische christendemocraat Yves Leterme als minister van Buitenlandse Zaken op bezoek bij zijn Nederlandse collega, Maxime Verhagen. Nederlandse en Belgische pers is massaal toegestroomd, want er was eigenlijk maar één belangrijk gespreksonderwerp tussen beide ministers: de Westerschelde.

• Leterme toont zich tevreden na het overleg, maar zijn boodschap blijft hetzelfde: "Geografisch gezien ben je buren, maar je kunt alleen maar goede vrienden worden door afspraken na te komen." Maxime Verhagen zegt binnen enkele minuten tegen journalisten dat "de Westerschelde zonder vertraging wordt verdiept". Een opmerkelijke opmerking, die praktisch onhaalbaar is. Baggeraars hebben al laten weten dat ze niet voor 1 januari 2010 kunnen beginnen. Dus de vertraging is al een feit als Verhagen zijn opmerkelijke uitspraken doet.

• Snapt Verhagen het dossier niet? Is hij verkeerd ingelicht? Of maakt hij een fout? Nee, drie keer nee. Volgens ingewijden is de boodschap van Verhagen niet voor de Belgen of de aanwezige pers, maar voor premier Balkenende. Door nadrukkelijk de woorden 'zonder vertraging' te gebruiken, probeert Verhagen de druk op de minister-president te vergroten en te zorgen dat er een oplossing komt, voordat de relatie met Belgie helemaal verslechtert.

• De Zeeuw Balkenende bemoeit zich namelijk intensief met het Westerschelde-dossier. Opmerkelijk, omdat het dossier jarenlang bij de minister van Landbouw lag, maar midden april door ambtenaren van Balkenendes eigen ministerie werd afgerond.

• In de anti-ontpolderingslobby zitten enkele hooggeplaatste CDA-leden. De bedenkers van het alternatieve plan met de slikken en de schorren is het Waterschap Zeeuws-Vlaanderen. Dijkgraaf van dat waterschap is Wybe de Graaf, de vader van de belangrijkste assistent van Balkenende. Volgens D66 en GroenLinks is de bemoeienis van premier daardoor bijna verdacht en veroorzaakt deze "een schijn van twijfel".

• Maar er is meer. Tegenstanders van ontpoldering zeggen dat Balkenende in de verkiezingscampagne maar één duidelijke boodschap aan de Zeeuwen had: kies voor het CDA en de polder wordt gered. Balkenende zegt nadrukkelijk – zowel in de ministerraadnotulen als in persconferenties – dat de kritiek over zijn bemoeienis niet klopt.

• Een bron bevestigt de betrokkenheid van premier: "De besluitvorming is tot het laatste moment spannend gebleven. Verburg stond achter de ontpoldering, maar Balkenende heeft zich persoonlijk mee bemoeid. En dat is maar goed ook. Dat zou anders politieke zelfmoord zijn in Zeeland."

• In september 2009 wordt een brief vanuit Brussel openbaar. Europese ambtenaren twijfelen in diplomatieke bewoordingen aan het alternatieve plan van het kabinet en stellen dezelfde vraag als de Raad van State: levert het alternatieve plan met de slikken en de schorren wel genoeg natuurcompensatie op?

• Van alle kanten krijgt het kabinet kritiek: Europa, België, de Raad van State en de Tweede Kamer. Maar een groot debat over de Westerschelde-affaire wordt vroegtijdig afgebroken omdat minister Verburg onwel wordt. Voorzichtig keert het kabinet terug op de wens om niet te ontpolderen. Ook premier Balkenende spreekt weer tijdens de persconferentie over de mogelijkheid tot ontpolderen. Het kabinet stelt een consortium in, dat het alternatieve plan moet onderzoeken. Deadline voor het onderzoek: 2 oktober 2009.

• 28 augustus, 2009. Het kabinet neemt de schade op, blijkt uit de notulen van de ministerraad - die als Staatsgeheim – Zeer Geheim is bestempeld - en in bezit zijn van RTL Nieuws.

• De minister van Financiën zegt in die ministerraad dat hij dit keer mee wil kunnen denken over een nieuwe oplossing, en vooral over de financiële gevolgen daarvan: "Minister Bos wijst erop bij het opstellen van de notitie graag mee te denken over mogelijke financiële implicaties van de verschillende scenario’s. In het kader van het kabinetsbesluit van 17 april jl. is daar duidelijk minder aandacht aan besteed. Een schadeclaim van Vlaamse zijde is niet uit te sluiten."

• Dit is slechts een korte weergave van de inbreng van Minister Bos. In werkelijkheid steekt hij zijn irritaties niet onder stoelen of banken. Een alternatief voor ontpoldering van de Hedwigepolder kost Nederland namelijk 200 miljoen euro meer. Bovendien dreigen schadeclaims van België. Volgens de minister van Financien, zo blijkt, heeft het kabinet op 17 april met die financiële consequenties geen rekening gehouden.

• Ook de minister van Buitenlandse Zaken Verhagen heeft er z'n buik van vol. "Van belang is verdere verslechtering van de bilaterale relatie met België te voorkomen. Het kabinet zal tijdens het debat met de Tweede Kamer dan ook duidelijk moeten uitstralen dat de Westerschelde zonder vertraging zal worden uitgediept."

• In de ministerraad kijkt iedereen naar de premier. Heeft hij zijn oren laten hangen naar z'n Zeeuwse-achterban? Hij is immers een Zeeuw. Nee, zegt Balkenende tegen z'n collega ministers: "De minister-president laat weten te verwachten dat de teneur van het betoog van de leden van de oppositie tijdens het debat van 3 september a.s. zal zijn dat de minister-president, ingegeven door de bezwaren van de inwoners van de provincie Zeeland tegen de ontpoldering van de Hedwigepolder en het feit dat spreker zelf afkomstig is uit deze regio, de kwestie persoonlijk heeft willen regelen. Spreker wijst erop dat deze lezing niet op feiten berust. Het kabinet heeft zijn besluit van 17 april jl. genomen op basis van steun van een meerderheid in de Tweede Kamer. Tot slot wijst spreker op het belang tijdens het a.s. debat met de Tweede Kamer in inhoudelijke zin te benadrukken dat het dubbelbesluit de optie van het alsnog ontpolderen van de Hedwigepolder nadrukkelijk open laat."

• RTL Nieuws heeft met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur documenten opgevraagd bij het ministerie van Landbouw en bij Verkeer en Waterstaat. Hoewel een aantal documenten openbaar zijn gemaakt wordt veel ook niet verstrekt.

• Het kabinet zit dus, oktober 2009, in een spagaat. Rekening blijven houden met de gevoelens in Zeeland, ten koste van natuur en bijna 200 miljoen euro? Of de Zeeuwen passeren en alsnog ontpolderen? Maar eigenlijk is er maar één echte oplossing: ontpolderen. En dat is wat er nu dan ook gaat gebeuren. Het laatste woord zal er nog niet over zijn gezegd.