Het NAVO-verzoek: wie wist wat wanneer?

Coalitiepartijen CDA en PvdA zijn tot op het bot verdeeld: het CDA wil langer blijven, de PvdA wil stoppen als 'leading nation' in Uruzgan en wil dat de missie in augustus beëindigd wordt, zoals in het kabinet is afgesproken. Coalitiepartij PvdA komt eind vorig jaar met een duidelijke boodschap: "Het kabinet dient vast te houden aan het eerder genomen besluit om alle Nederlandse militairen terug te trekken uit Uruzgan voor 1 december 2010."

Het kabinet moet een besluit nemen voor 1 maart en die datum komt snel dichterbij: de afgelopen week ontstaat ophef over een NAVO-verzoek, met als hoogtepunt: een meningsverschil tussen PvdA-minister Bos en CDA-minister Verhagen, uitgevochten in de media.

De afgelopen vier maanden is regelmatig overleg tussen de meest betrokken ministers: premier Balkenende, vice-premiers Bos en Rouvoet, minister Verhagen van Buitenlandse Zaken, minister Koenders van Ontwikkelingssamenwerking en minister Van Middelkoop van Defensie. Zo ook op dinsdag 2 februari. De laatste stand van zaken: de PvdA snapt dat Afghanistan niet in de steek kan worden gelaten, maar houdt vast aan het standpunt dat op 1 augustus de Nederlandse aftocht begint. Over dit overleg op 2 februari lopen de meningen uiteen: wie de waarheid vertelt, is onduidelijk.

Volgens bronnen in het CDA en de ChristenUnie stelt de PvdA in dat overleg vier voorwaarden:

• In tijd beperkt (de nieuwe missie moet korter zijn)
• In omvang beperkt (de nieuwe missie moet kleiner zijn)
• Geen vechtmissie (de nieuwe missie mag geen ‘vechtmissie’ heten)
• Verder dan Uruzgan (de nieuwe missie kijkt ook naar wat elders in Afghanistan mogelijk is)

Volgens de PvdA is dit pertinente onzin. De partij heeft die voorwaarden nooit gesteld richting een eventueel NAVO-verzoek. Als er een verzoek zou komen, wil de PvdA dat best bekijken, maar Bos en Koenders benadrukken dat de onderhandelingsruimte héél klein is en ze doen geen enkele toezegging. Een CDA-bron zegt dat er nog een voorwaarde was om verder te onderhandelen: er moest een NAVO-verzoek liggen. Balkenende, Verhagen en Van Middelkoop onderhouden regelmatig contact met de NAVO over een bijdrage aan ISAF, de missie in Afghanistan. Verhagen maakt in het overleg duidelijk dat Nederland niet zomaar vrijblijvend een verzoek kan vragen aan de NAVO. Vanzelfsprekend, zegt de PvdA, maar de partij benadrukt opnieuw dat de speelruimte zéér klein is. Bronnen melden dat Verhagen nog diezelfde dag contact opneemt met de NAVO, om te spreken over hoe een eventueel verzoek eruit moet zien. Op de achtergrond spreekt het kabinet ook nog over de kabinetsreactie over de commissie Davids, over de politieke steun aan de inval in Irak.

De volgende dag neemt Balkenende contact op met Bos. De premier vraagt duidelijk de mening van de PvdA inzake een eventuele trainingsmissie in Uruzgan (wat later ook het uiteindelijke verzoek blijkt van de NAVO). Volgens PvdA-bronnen weet Balkenende op dat moment al dat het verzoek van de NAVO eraan komt, maar wordt dat niet gedeeld met PvdA-leider Bos. ’s Avonds roept Bos een extra BPO (bewindspersonenoverleg) bij elkaar. Een BPO is een overleg tussen alle ministers, staatssecretarissen, de fractietop en de partijvoorzitter van één partij. De PvdA-top is snoeihard tijdens dat overleg: er mag geen vechtmissie komen. Een eventuele trainingsmissie mét militairen is geen optie, zeggen betrokkenen.

Die duidelijke boodschap van de PvdA-top vertelt Bos woensdagochtend aan Balkenende. De premier is 'not amused', aldus ingewijden. Het verschil van mening maakt een ding duidelijk: dit wordt een politiek zooitje. Donderdagmiddag, om 13.47 uur, ratelt de fax op het ministerie van Algemene Zaken: een bericht van secretaris-generaal Anders Fogh Rasmussen van de NAVO.

Het verzoek gaat over een kleinere militaire missie, die nog een jaar langer in Uruzgan blijft. De NAVO schrijft dat Nederland in augustus 2011 zijn militairen mag terugtrekken. 'Onze jongens' moeten Afghaanse soldaten gaan trainen. Volgens CDA-bronnen wordt de PvdA op dat moment over het verzoek geïnformeerd. Minister Verhagen zou de meest betrokken ministers, waaronder Bos, op de hoogte hebben gesteld via een 'blauwe brief'. Dat is de benaming voor vertrouwelijke correspondentie tussen bewindspersonen in een blauwe enveloppe en die enveloppe mag alleen door de geadresseerde worden opengemaakt. Volgens PvdA-bronnen weet de partij nog niks van de NAVO-brief. Welke partij de waarheid spreekt, is tot op de dag van vandaag niet duidelijk.

Aan de vooravond van elke ministerraad (op vrijdag), zijn standaard BPO’s gepland, van de coalitiepartijen. Op donderdagavond wordt bij elke coalitiepartij de kwestie Uruzgan besproken. Ingewijden zijn helder: die avond zijn geen concrete vorderingen geboekt. Balkenende, Koenders (Bos was afwezig), Rouvoet en de fractievoorzitters praten die avond verder op het Catshuis, de ambtswoning van de minister-president. Volgens de PvdA wordt er in die bijeenkomst met geen woord gerept over het NAVO-verzoek (dat op dat moment al ’n halve dag binnen is). Onjuist, zeggen andere bronnen. Of er nou wel of niet gesproken is over het NAVO-verzoek, blijft onduidelijk. Wel gaat het die avond over de 'lessen' van de val van de moslimenclave Srebrenica in 1995: naar aanleiding van de val van de enclave is afgesproken dat Nederlands defensiepersoneel op vredesmissie in het buitenland ook beschermd moet worden door Nederland.

Vrijdagochtend, de ministerraad. Volgens PvdA- en ChristenUnie-bronnen worden de beide partijen dan pas geconfronteerd met het NAVO-verzoek. Het PvdA-smaldeel in het kabinet ontploft. Minister Verhagen benadrukt dat een zogenaamde 'kennisgevingsbrief' naar de Tweede Kamer moet; dat is gebruikelijk bij een brief van de NAVO over militaire missies. In de ministerraad worden alle standpunten nog ‘ns doorgesproken.

Die avond vertrekt CDA-fractievoorzitter Pieter van Geel naar het oosten van het land voor een weekend met de CDA-fractie. In Arnhem ontmoet hij in diepste geheim zijn collega’s Hamer (PvdA) en Slob (ChristenUnie): daar wordt opnieuw de stand van zaken besproken. Bij dat overleg is 'technische ondersteuning' aanwezig. Bij dat overleg is ook de Commandant der Strijdkrachten Peter van Uhm. Het scenario van een trainingsmissie wordt besproken. En bij een trainingsmissie horen ook militairen, om de instructeurs in het veld te beschermen. Maar de PvdA accepteert geen nieuwe militairen en geeft tijdens dat overleg geen millimeter toe.

In het weekend gebeurt er weinig. In de Volkskrant oppert de Britse generaal Levey een trainingsmissie. Dat idee omarmen veel fractievoorzitters op zondag tijdens het lijsttrekkersdebat van de NOS. Ook de PvdA ziet bij monde van fractievoorzitter Hamer wel iets in de trainingsmissie, maar de partij ziet niets in een grote militaire inzet van Nederland in Afghanistan.

Maandagavond heeft RTL Nieuws de primeur: er is een officieel verzoek van de NAVO om langer te blijven in Uruzgan. Dat verzoek was tot dan toe geheim gehouden. Tegen middernacht wordt duidelijk dat het om een missie van 80 instructeurs en 500 à 600 militairen gaat. De PvdA is die avond op campagne in Groningen: in officiële reacties houden Bos en Hamer zich op de vlakte, maar intern wordt meteen geroepen dat het verzoek 'onbespreekbaar' is.

Het kabinet heeft dinsdag 9 februari een topdag: eindelijk is er overeenstemming over de kabinetsreactie op het rapport-Davids, over de politieke steun aan de oorlog in Irak. Op dezelfde dag moet de ‘kennisgevingsbrief’ over het NAVO-verzoek in Uruzgan naar de Tweede Kamer. De PvdA wil niet dat het woord ‘Uruzgan’ in de brief staat, want anders moet de partij de brief meteen naar de prullenbak verwijzen. De PvdA heeft immers altijd gezegd dat een nieuwe missie in Uruzgan geen optie is. En dus wordt het woord 'Uruzgan' uit de brief geschrapt. Maar minister Verhagen is de houding van de PvdA beu. Volgens ingewijden wil hij niet eindeloos blijven onderhandelen over een NAVO-verzoek. Zo’n verzoek moet serieus worden genomen, anders loopt het internationale imago van Nederland schade op. Verhagen is keihard, zeggen bronnen. Als ’t verzoek niet serieus wordt genomen, gaat hij liever tot het einde van deze kabinetsperiode met vakantie, aldus een CDA-bron.

Intern loopt de spanning op. Donderdag 11 februari zegt Bos tegen verslaggevers dat hij niet wist waar het NAVO-verzoek vandaan kwam. Bronnen binnen de PvdA suggereren dat het NAVO-verzoek een solo-actie van Verhagen is om de PvdA voor het blok te zetten. Bronnen binnen het CDA vinden die bewering een valse beschuldiging: de PvdA wist heel goed dat er een NAVO-verzoek zat aan te komen, conform de voorwaarden die op 2 februari werden gesteld.

Minister Verhagen reageert ’s avonds laat in NOVA. Zijn boodschap is glashelder: Bos was wél op de hoogte van het NAVO-verzoek. Een kwartier later zit Bos bij Pauw & Witteman, hij ziet de uitspraken van Verhagen en roept onmiddellijk dat 'het om een misverstand gaat'.

De derde coalitiepartij, de ChristenUnie, is verbaasd over de openlijke ruzie tussen Bos en Verhagen. Minister Van Middelkoop reageert vrijdagochtend geschrokken. Tegen een RTL-verslaggever zegt hij: "Het lijkt wel of ze elkaar slopen, misschien moet de een carnaval gaan vieren en de ander maar eens gaan skiën." Volgens bronnen lopen 'beleving' en 'beoordeling' van feiten in dit kabinet ver uiteen. Terwijl zijn vice-premier en minister van Buitenlandse Zaken elkaar openlijk in de haren vliegen, is premier Balkenende bij de Olympische Spelen in Vancouver, Canada.

In de ministerraad op vrijdag 12 februari wordt een oplossing gezocht om Verhagen en Bos nader tot elkaar te brengen. Het kabinet hoort één mening te hebben. En dit is de letterlijke tekst die Bos na afloop van de ministerraad uitspreekt:

"In de ministerraad is de onduidelijkheid besproken die in de media ook is ontstaan over de aanleiding van het verzoek van de NAVO aan Nederland betreffende een andere, nieuwe missie in Uruzgan. In de ministerraad is vastgesteld dat gedurende met name de laatste vier maanden intensief en veelvuldig overleg heeft plaatsgevonden over Afghanistan tussen de zes meest betrokken bewindspersonen. Daarbij is gesproken over opties en mogelijkheden voor een eventuele Nederlandse bijdrage in Afghanistan na afloop van de huidige missie in Uruzgan. Die gesprekken waren inventariserend en onderzoekend van aard en daarbij is geen enkele committering aangegaan of op geen enkele wijze vooruitgelopen op een Nederlands kabinetsbesluit. Op basis van deze besprekingen is contact onderhouden met de NAVO teneinde een beeld te krijgen van de prioriteiten en posterioriteiten van de ISAF en van de mate waarin eventueel door Nederland te stellen randvoorwaarden voor bepaalde opties zouden kunnen worden vervuld. De minister van Buitenlandse Zaken heeft in goed overleg met de betrokken bewindslieden contact onderhouden met de secretaris-generaal van de NAVO en deze heeft in het licht van die contacten het inmiddels bekendgemaakte verzoek aan Nederland gericht. Zoals in de kennisgevingsbrief ook is vermeld, onderzoekt de regering thans de mogelijkheid en de wenselijkheid van de door de NAVO verzochte missie in Uruzgan evenals die van andere opties."

Een toverformule, met als belangrijkste punten:

1. Nooit heeft de PvdA gezegd dat ze eventueel akkoord zou gaan met een NAVO-verzoek

2. Verhagen heeft iedereen goed op de hoogte gehouden, inclusief Bos

In de persconferentie wordt Bos aan een kruisverhoor onderworpen: journalisten vragen een half uur door over de kwestie. Maar Bos blijft bij de bovenstaande verklaring. Wanneer Bos nou precies op de hoogte was van het NAVO-verzoek, daar blijven de meningen over verdeeld. Maar dat hij op de hoogte was, staat vast. En een deal tussen CDA, PvdA en ChristenUnie over het NAVO-verzoek was er dus niet.

Conclusie: de partijen kunnen verder met waar ’t eigenlijk om ging voordat alle ellende over het NAVO-verzoek begon: onderhandelen over de toekomst van Nederland in Afghanistan.