Het heeft echt maar heel weinig gescheeld of het kabinet-Balkenende IV was deze week gevallen. Nog nooit eerder in deze kabinetsperiode heeft het voortbestaan van de coalitie aan zo'n dunne zijden draad gehangen. Alleen door afstand te nemen van zijn eigen woorden - maar dat duurde wel erg lang, 29 uur in totaal - kon Balkenende de val van zijn kabinet voorkomen.

De Volkskrant schreef deze week: "Het grootste risico voor Jan Peter Balkenende is hijzelf". Een rake constatering. Want dat de premier het moeilijk zou krijgen met de uitkomsten van het Irak-rapport, was meteen al duidelijk. Maar dat hij het zó moeilijk zou krijgen, was onverwacht en geheel en al aan zichzelf te wijten. Ten overstaan en tot verbijstering van een kleine honderd journalisten boorde Balkenende in een persconferentie de belangrijkste conclusies van de commissie-Davids de grond in, nadat hij diezelfde commissie eerst de hemel in had geprezen. Je moet wel van hele goeden huize komen om Willibrord Davids, ooit de hoogste rechter van Nederland en alom gerespecteerd om zijn wijsheid en deskundigheid, op zo'n manier af te serveren. En van zulke goeden huize komt de premier niet.  

De persconferentie van Balkenende was ongepast. Niet alleen omdat hij Davids desavoueerde, maar vooral omdat hij niet als premier van het hele kabinet sprak maar als leider van het CDA dat in 2003 naar eer en geweten toch zo'n weloverwogen besluit had genomen om de inval in Irak te steunen. Balkenende bleef erbij dat er een juridisch mandaat was om de oorlog te beginnen. Dat vond hij zeven jaar geleden; dat vindt hij nog steeds. Dat schoot bij de Partij van de Arbeid, die de inval altijd al onrechtmatig vond, in het verkeerde keelgat . En dus vond Mariëtte Hamer, fractievoorzitter van de PvdA, dat Balkenende zijn woorden moest terugnemen, omdat hij niet had gesproken namens het hele kabinet.  

Het is opmerkelijk dat het CDA aan die eis van de PvdA uiteindelijk en schoorvoetend tegemoet kwam. We zijn van het CDA immers niet gewend dat die partij - nog altijd van mening dat zij, en zij alleen, dit land besturen - zo openlijk toegeeft aan eisen van een andere, kleinere partij. Maar het CDA kon niet anders. "We hebben geen tijd voor een crisis", verklaarde Balkenende zijn knieval voor de PvdA. Alles beter dan de val van het kabinet.  

Maar blij zijn ze niet bij het CDA. Ze begrijpen er niets van dat Hamer de boel op de spits dreef. Dat was in de ogen van de christen-democraten niet nodig geweest. En ze verwijten de fractievoorzitter van de PvdA dat zij de publiciteit zocht en openlijk eiste dat Balkenende zijn woorden zou inslikken. Het had wel wat chiquer gekund, vinden ze bij het CDA. Hamer had haar bezwaren intern moeten uiten en daar - zonder druk van de media - een oplossing moeten vinden.  

De val van het kabinet is weliswaar voorkomen, maar de aangerichte schade is zeker nog niet hersteld. Het onderlinge vertrouwen binnen de coalitie heeft opnieuw een deuk opgelopen. En de boosheid bij het CDA is nog niet weg. De PvdA zal terug moeten betalen voor de deuk die het CDA heeft opgelopen. Op welke manier is nog de vraag. Maar er zijn genoeg heikele onderwerpen, waar CDA en PvdA nog altijd lijnrecht tegenover elkaar staan; denk aan Uruzgan, denk aan de komende bezuinigingen. Op een van die punten zal de PvdA door de bocht moeten om het CDA genoegdoening te schenken. De volgende crisis is alweer in zicht.... 

Jos Heymans,
politiek verslaggever RTL Nieuws