Systeem
Een periode van ongekende economische stabiliteit, vanaf midden jaren ’80 tot enkele jaren geleden, blijkt nu de opmaat te zijn geweest naar ongekende onevenwichtigheid en opeenvolgende crises.
Het is nu gebleken dat de middelen en risico’s in het economisch systeem veel minder optimaal verdeeld waren dan men gedurende het merendeel van de laatste 20 jaar gedacht had.
Banken die over de kop gaan, hele landen in staat van bankroet, de sterkste stijging van de werkloosheid sinds de jaren 70 en een steeds groter besef van de sterk gestegen inkomensverschillen; één voor één factoren die de markten op hun kop hebben gezet en die vele toekomstige inkomenszekerheden (werkgelegenheid, ziektekostenvergoedingen en pensioenuitkeringen) onder druk hebben gezet. Sommige mensen stellen daarom openlijk de doeltreffendheid van het kapitalistisch systeem als garantie voor ons welzijn ter discussie staat.
Wereld is veranderd
Het moet iedereen nu wel volstrekt helder zijn dat de wereld niet meer is wat ze was en dat ook de toekomst anders zijn zal dan ons recente verleden. We moeten het hoofd bieden aan problemen die we nog nooit, of slechts gedeeltelijk in de jaren ‘30 en in Japan, hebben leren kennen. Nieuwe problemen vragen om nieuwe oplossingen. Daar is creatief denken voor nodig. Zoals Albert Einstein al zei: “Problemen kunnen niet worden opgelost op hetzelfde denkniveau als waarop ze veroorzaakt zijn”.
Schulden
Voor het oplossen van een groot aantal van de problemen in de met schulden overladen markteconomieën is economische groei belangrijker dan ooit tevoren. Enerzijds omdat groei de angst voor toekomstige schuldencrises zal helpen verminderen en anderzijds omdat meer werkgelegenheid en hogere inkomens de huidige schuldenlasten beter draagbaar maakt. Het overgrote deel van de wereldeconomie heeft door het kapitalisme te omarmen terecht erkend dat economische groei het meest gediend is bij een concurrerende markt.
Marktspelers
Daarbij moet wel worden aangetekend dat het er niet noodzakelijk om gaat dat markten zo “vrij” mogelijk zijn. Als marktspelers geheel vrij worden gelaten in een niet-concurrerende omgeving, dan kan dat net zo schadelijk zijn voor de groei als marktspelers beperkingen opleggen door overmatig overheidsingrijpen. Dat betekent dat het streven naar deregulering dat de afgelopen 30 jaar de motor was achter talloze economische hervormingen nog altijd nuttig kan zijn, als het maar wordt ingezet om concurrentie tot stand te brengen en niet puur om “vrije” markten te creëren. Er zijn helaas te veel voorbeelden van deregulering die op geen enkele wijze tot meer groei geleid hebben omdat ze geen concurrentie verhogend effect hadden. Neem de trein in het Verenigd Koninkrijk of een taxi in Amsterdam of analyseer de wereldwijde financiële crisis van de laatste jaren en u kunt niet anders dan concluderen dat groei gegenereerd wordt door concurrentie en niet noodzakelijk door liberalisering.
Groei
Verder is economisch beleid vaak gebaseerd op het geloof dat groei en stabiliteit bereikt worden door het in bedwang houden van inflatie en het terugdringen van de omvang van de overheid. Dat geloof was gezien de gierende inflatie in de jaren zeventig en tachtig en de uit de hand gelopen overheidsinmenging in de economie toentertijd, niet meer dan logisch. Maar dat was toen, nu moeten de bakens verzet worden. Gaan we door op de oude voet, dan wordt het schier onmogelijk om iets aan de met schulden overladen overheden, de instabiliteit in de financiële sector of het enorme tekort aan de vraag naar goederen en diensten te doen.
Stabiel
Een breder mandaat voor de centrale banken gericht op een financiële stabiliteit en op een streefniveau voor het prijspeil of zelfs het nominaal nationaal inkomen in plaats van op alleen maar inflatie, lijkt gezien de problemen van de toekomst verstandiger. Van een dergelijk mandaat zou een veel sterker automatisch stabiliserend effect uitgaan, omdat een periode van een te laag inkomen en/of inflatie dan gecompenseerd kan worden door een daarop volgende periode van tijdelijk hogere groei of een sterkere stijging van het prijspeil om de opgelopen achterstand goed te maken.
Actieve rol regeringen
Verder dienen regeringen te erkennen dat zij in tijden van crisis een actieve rol moeten spelen in de aansturing van de totale vraag op de korte termijn, omdat het niet erg waarschijnlijk is dat de private sector uit zichzelf de bestedingen zal opschroeven in deze onzekere tijd. Uiteraard dient dit gepaard te gaan met geloofwaardige inspanningen om de overheidsfinanciën op orde te brengen op de lange termijn. Concreet betekent dit dat overheden de economie tijdelijk moeten ondersteunen met stimuleringsmaatregelen en daarnaast geleidelijk maar gestaag hervormingen moeten doorvoeren om meer dekking te creëren voor de toekomstige kosten van de gezondheidszorg en de pensioenaanspraken.
Nieuwe oplossingen
Een andere kijk op liberalisering, de doelstellingen van centrale banken en de rol van de overheid in onze economie; het is misschien een beetje te veel gevraagd allemaal. Maar toch, het is duidelijk dat we onze ogen niet langer sluiten kunnen voor de problemen die om oplossingen staan te schreeuwen. We moeten ons denken op een hoger niveau tillen en innovatieve manieren zien te vinden om onze economie sterker en stabieler te maken. We moeten breder denken om nieuwe oplossingen te vinden, niet in oude denkpatronen blijven hangen en de mensen die op straat staan te protesteren weer aan het werk krijgen.
© Valentijn van Nieuwenhuijzen (ING Investment Management)
