QE1, LTRO, Operation Twist… Maatregelen van centrale banken krijgen soms opmerkelijke codenamen mee. Centrale banken en overheden beschikken over een uitgebreide gereedschapskist om de economie uit het slop te trekken. Maar welk instrument ze inzetten, luistert heel nauw. De financiële markten kijken voortdurend mee over de schouder van de bankpresident en proberen elke beslissing te duiden. Wie te weinig doet, kan gebrek aan doortastendheid worden verweten. Maar met te groot materieel uitrukken, kan juist een schrikreactie teweegbrengen.
Bovendien moeten voortdurend de voor- en nadelen van een instrument worden afgewogen, want aan veel maatregelen kleven ook onbedoelde neveneffecten. De Bank for International Settlements (BIS) stelde onlangs dat centrale banken momenteel aan de grens van hun mogelijkheden zitten om economisch herstel te stimuleren. De instrumenten boeten steeds meer aan kracht in, terwijl de risico's toenemen.
Wat zijn de belangrijkste instrumenten die centrale banken tot hun beschikking hebben? En welke instrumenten zijn het meest effectief?
1. Opkopen staatspapier
Precies een jaar geleden rondde de Federal Reserve zijn tweede ronde van kwantitatieve verruiming af (in het Engels quantitative easing, afgekort als QE). Hierbij kocht het stelsel van centrale banken voor 600 miljard dollar aan staatsobligaties op, om de rentes in de markt te drukken en zo de economie een impuls te geven. In de eerste ronde (in 2009 en 2010) ging al 1.725 miljard dollar om.
Sinds de afronding van QE2 wordt volop gespeculeerd over een derde opkoopronde. Deze maatregel is echter niet onomstreden. Critici wijzen op het risico van oplopende inflatie, omdat meer dollars in de economie worden gepompt. Daarnaast plaatsen ze vraagtekens bij het langetermijneffect van deze maatregel.
Ook over de noodzaak van QE3 heersen twijfels. “Gezien de relatieve kracht van de Amerikaanse economie verwacht ik op korte termijn geen nieuwe opkoopronde”, zegt Léon Cornelissen, Chief Economist bij Robeco. “Maar ik denk wel, dat de Fed QE3 in zijn achterzak houdt, voor het geval de conjunctuur tegenvalt.”
Ook in Europa heerst geen onverdeeld enthousiasme over het opkopen van staatsobligaties van Zuid-Europese landen. Als de Europese Centrale Bank (ECB) Spaans schuldpapier koopt, zullen andere beleggers uitstappen, verwacht Cornelissen. “Zij vrezen dan een grotere kans op een haircut, een korting op het af te lossen bedrag van een staatsobligatie. Bij een vorige haircut, van Griekse staatsobligaties, bleven centrale banken namelijk buiten schot.”
2. Eurobonds
Met enige regelmaat laait in Europa een discussie op over de invoering van eurobonds: staatsobligaties die niet door elk land afzonderlijk worden uitgegeven, maar door alle eurolanden samen. Dit biedt zwakke eurolanden de kans om tegen een lagere rente te lenen en maakt hen niet langer een speelbal van speculanten.
Dit plan stuit echter op verzet in landen als Duitsland en Nederland. Zij zullen een hogere rente moeten betalen en vrezen dat bij schuldenlanden de prikkel verdwijnt om te hervormen en te bezuinigen.
3. Rente verlagen
Een relatief eenvoudige manier om de economie een oppepper te geven is een renteverlaging. In de eurozone is daar enige ruimte voor: daar bedraagt het belangrijkste rentetarief 1,0 procent. Léon Cornelissen sluit een renteverlaging niet uit, al zal deze volgens hem in de praktijk weinig uithalen. “Er gaat vooral een signaalwerking van uit.”
In de VS daarentegen is een renteverlaging als middel uitgeput, want de belangrijkste rente (de federal funds rate) staat al jaren op een historisch laag niveau van 0 tot 0,25 procent. Ook de BIS ziet weinig ruimte voor een renteverlaging.
Ook plaatst deze centrale bank der centrale banken vraagtekens bij het effect ervan. Banken kunnen met een lagere rente makkelijker slechte leningen herfinancieren. Dit geld komt niet beschikbaar voor bedrijven of consumenten die wél gezond zijn. Bovendien gaan van een renteverlaging negatieve prikkels uit. Overheden zullen minder snel geneigd zijn te hervormen en te bezuinigen en bedrijven en consumenten worden minder gestimuleerd schulden af te lossen.
4. Goedkoop uitlenen
Afgelopen jaar heeft de Europese Centrale Bank tweemaal een loket geopend waar commerciële banken onbeperkt en tegen een lage rente kunnen lenen. En daarvan werd gretig gebruikgemaakt: banken haalden ruim 1 biljoen euro op met deze Long Term Refinancing Operation (LTRO).
Door goedkoop geld beschikbaar te stellen probeerde de ECB de kredietverlening weer goed op gang te krijgen. Daarnaast hoopte de ECB dat banken met het geld Italiaanse en Spaanse staatsobligaties zouden opkopen.
Dat laatste is daadwerkelijk gebeurd, maar de kredietverlening aan bedrijven en huishoudens is nog niet sterk op gang gekomen. Bovendien vrezen critici dat deze maatregel ongezonde banken op een kunstmatige manier overeind houdt.
Léon Cornelissen verwacht niet dat het geldloket van de ECB opnieuw opengaat. “Het enthousiasme hierover is niet erg groot. De ECB heeft met de twee LTRO’s voldoende ruimte gecreëerd, maar vindt dat nu de politiek aan zet is.”
5. Staatspapier omruilen
In de VS heeft de Federal Reserve afgelopen jaar een oud instrument uit de mottenballen gehaald: ‘Operation Twist’, een inruiloperatie, waarbij de centrale bank staatsleningen met lange looptijden opkocht en tegelijkertijd leningen met kortere looptijden verkocht. Met deze actie wordt vooral de lange rente gedrukt. Dat moet de economische groei stimuleren, omdat het relatief goedkoper wordt om langlopende leningen af te sluiten.
Een voordeel van deze maatregel is dat geen extra geld in het systeem wordt gepompt, zoals wel gebeurde bij QE1 en QE2. De keerzijde hiervan is wel dat het geld dat ermee gemoeid is, moet worden terugverdiend door bezuinigingen. Dat kan de economische groei temperen.
Critici vragen zich af of de reële economie wel echt een impuls krijgt door zo'n omruiloperatie. De Fed ziet er echter nog wel brood in: laatst besloot zij de actie te verlengen naar eind dit jaar.