RTL Z

Wat een terugblik op een enerverende tijd had moeten worden, werd uiteindelijk een opsomming van machteloosheid en politiek falen.
Toen Martin Visser, econoom en correspondent in Brussel namens Het Financieele Dagblad, vorig jaar plannen opvatte om een boek over de eurocrisis te schrijven, dacht hij dat de problemen ten einde liepen. Het was al weken rustig op de financiële markten en er stonden twee 'toppen der toppen' op stapel, waarin de crisis naar verwachting bezweerd zou worden. Visser wilde een analyse maken van een munt die langs de rand van de afgrond scheerde en uiteindelijk in rustiger vaarwater terecht kwam.
Een jaar en vele 'toppen der toppen' later blijkt de situatie nog steeds penibel. Griekenland heeft met een nieuwe lening slechts tijd gekocht, veel eurolanden gaan nog steeds gebukt onder een torenhoge staatsschuld en het vertrouwen van beleggers in de eurozone is nog broos. Je zou zeggen dat het daarom nog wat vroeg is om nu al een boek uit te brengen over de eurocrisis. Toch is 'De Eurocrisis' het lezen waard. Het boek biedt een interessante blik achter de schermen van beleismakers die wanhopig proberen een brand te blussen die zich onder hun ogen steeds verder uitbreidt. En hoewel de crisis nog in volle gang is, slaagt de auteur er toch al in met enige afstand naar de gebeurtenissen te kijken en patronen te ontwaren in de politieke besluitvorming. Dit geeft buitenstaanders de gelegenheid het huidige politieke spel beter te kunnen begrijpen en beoordelen.
In chronologische volgorde beschrijft Visser de gebeurtenissen vanaf oktober 2009 -toen bekend werd dat de overheidsfinanciën in Griekenland er aanzienlijk minder florissant voorstonden dan jarenlang was voorgespiegeld- tot januari 2012 -toen de Europese Centrale Bank banken voor het eerst in de gelegenheid stelde onbeperkt en tegen een lage rente geld te lenen.
Om meer duiding in het boek aan te brengen, heeft Martin Visser vier thematische hoofdstukken geschreven, waarin hij steeds één aspect van de eurocrisis onder de loep neemt: het beleid van de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de verdeeldheid bij de Europese Centrale Bank, de positie van minister van Financiën Jan Kees de Jager en de weeffouten bij de invoering van de euro.
Machtsstrijd
Op gedetailleerde wijze en gelardeerd met anekdotes analyseert de auteur hoe Europese politici worstelen met de aanpak van de crisis en niet in de laatste plaats met elkaar. Frankrijk en Duitsland zijn als grote machtsblokken onmisbaar om iets te bereiken, maar ze zijn ook elkaars tegenpolen. Regeringsleiders strijden met de Europese Commissie om de zeggenschap. Herman van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad, voert een machtsstrijd met José Manuel Barroso, voorzitter van de Europese Commissie. De voorzitter van de Europese Centrale Bank, die hecht aan een onafhankelijke positie, kruist geregeld de degens met zijn landgenoot Sarkozy, die politieke invloed op de centrale bank wil uitoefenen. Europese regeringsleiders liggen met elkaar overhoop over de bereidheid steun te verlenen aan Griekenland, de omvang en inrichting van het noodfonds en de vraag of ook banken een bijdrage moeten leveren.
Ook intern borrelt en gist het aan alle kanten. Angela Merkel en haar minister van Financiën Wolfgang Schäuble kunnen niet altijd met elkaar door één deur. Binnen de ECB zijn twee kampen: 'haviken' die de ECB puur zien als inflatiebestrijder versus 'duiven' die een bredere rol voor de ECB zien weggelegd. Ook onze eigen minister van Financiën Jan Kees de Jager blijkt niet onomstreden. Hij is erg loslippig en slaat geregeld adviezen van zijn adviseurs in de wind.
Tegengestelde belangen
Naast verdeeldheid kampen beleidsmakers ook voortdurend met tegengestelde belangen. De euro schreeuwt om meer afstemming en coördinatie, terwijl het politieke draagvlak hiervoor tot een dieptepunt is gedaald. En om beleggers het vertrouwen in de euro terug te geven is het van belang een substantieel bedrag op tafel te leggen voor een noodfonds. Maar landen zijn hierin juist terughoudend, omdat zij geen grote aanslag op hun begroting willen doen. Die voortdurende spagaat zorgt voor een aaneenschakeling van halfslachtige oplossingen. Politici treden geregeld naar buiten met solidariteitsverklaringen en beloftes 'alles te doen om de financiële stabiliteit te garanderen', maar verzuimen hier een concrete invulling aan te geven. En het duurt zeventien maanden voor het Europese noodfonds voldoende op sterkte is.
Onderschatting
Misschien is het getalm ook te wijten aan een onderschatting van de crisis. De problemen in Griekenland bleken uiteindelijk omvangrijker dan voorzien. In 2010 had Griekenland 110 miljard euro nodig en de teller liep daarna nog verder op. Ter vergelijking: tot dan toe was de redding van Zuid-Korea in 1997 de grootste hulpactie. Die economie was twee keer zo groot, maar kwam met 'slechts' 58,4 miljard dollar uit de brand. Verder bleek 'Griekenland' geen geïsoleerd probleem: andere eurolanden dreigden in de ellende meegezogen te worden. Kredietbeoordelaars richtten al snel hun vizier op andere eurolanden en de rentetarieven op Spaanse en Italiaanse staatsobligaties stegen flink. De handel in Zuid-Europese staatsobligaties stokte. Dat was niet alleen bedreigend voor de betrokken landen, maar vooral voor het interbancaire verkeer, aangezien banken het staatspapier als onderpand voor hun onderlinge leningen gebruiken.
'Europa redt niet zozeer Griekenland, maar vooral zichzelf', concludeert de auteur dan ook. De steun aan de Grieken is volgens hem een omslachtige manier om vooral de eigen banken te steunen. Die konden na de kredietcrisis de verliezen op de Griekse beleggingen niet aan en al helemaal niet als die verliezen niet tot Griekenland beperkt zouden blijven. Via een lening aan Griekenland moest verdere verspreiding van de crisis worden voorkomen. Al met al komt in het ruim 200 pagina's tellende verslag een ontluisterend beeld naar voren van langdurig doormodderen, daar waar snelle, kordate actie geboden is. Dat stemt - helaas - weinig optimistisch over de toekomst.
De Eurocrisis - Onthullend verslag van politiek falen, Martin Visser, uitgeverij Business Contact, 2012. ISBN 978 90 470 0481 3 Prijs: € 19,95